İlköğretim Dersleri

         F  İ  İ  L              Ç  A  T  I  S  I

NESNESİNE GÖRE

ÖZNE – YÜKLEM İLİŞKİSİNE GÖRE

GEÇİŞLİ

GEÇİŞSİZ

OLDURGAN

ETTİRGEN

ETKEN

EDİLGEN

DÖNÜŞLÜ

İŞTEŞ

*Yüklemi fiil olan cümlede “Belirtili Nesne” varsa yüklem “Geçişli Fiildir.”

*Yükleme “neyi, kimi” soruları sorularak nesne bulunur.

ÖRNEKLER:

al – neyi –elmayı

oku -neyi- yazıyı

gör –kimi –beni 

…

…vb.

görüldüğü gibi “al, oku, gör” fiilleri birer nesne alabildikleri için “Geçişli Fiillerdir.” Bu fiiller aynı zamanda “İş-Kılış” eylemleridir.

*Yüklemi fiil olan cümlede nesne yoksa yüklem “Geçişsiz Fiildir.”

ÖRNEKLER:

gül – neyi - ???

uyu – neyi - ???

otur – kimi - ???

…

…vb.

Görüldüğü gibi

“gül, uyu, otur”

Fiillerinin nesnesi olmadığından bu fiiller “Geçişsiz Fiillerdir.”  Bu fiiller aynı zamanda “Durum Fiileridir.”

Geçişsiz fiile   “-r, -t, -tır” ekleri getirilerek geçişli hale getirilen fiillerdir.

ÖRNEKLER:

gül – güldür

uyu – uyur

otur – oturtur

ağla – ağlat

art - arttır

…..

Görüldüğü gibi ilk fiiller geçişsizken

“-r, -t, -tır” ekleri alarak geçişli fiil olmuşlar.

Böyle fiillere “Oldurgan Fiil” denir. Aynı zamanda “Oluş” eylemleridir.

Zaten geçişli fiil iken “-r, -t, -tır”

Ekleri alarak geçişliliği kuvvetlendirilen fiillerdir.

ÖRNEKLER:

al – geçişli

aldır – ettirgen

oku – geçişli

okut – ettirgen

ara – geçişli

arar – ettirgen

…

Görüldüğü gibi ilk fiiller geçişliyken

“-r, -t, -tır” ekleri alarak “Ettirgen fiil” olmuşlar.

Aynı zamanda “Oluş” eylemleridir. Çünkü geniş zamanlı fiillerdir.

Öznesi aktif olan fiillerdir; yani, açık veya gizli öznesi olan fillerdir.

ÖRNEKLER:

Ali   geldi.

 Özne = Ali

Kitap okudu.

Gizli özne = O

Eve döndüler.

G. özne = Onlar

Görüldüğü gibi

“geldi, okudu, döndüler” fiillerinin öznesi bellidir. O halde böyle fiiller “Etken Fiillerdir.”

Öznesi açıkça belli olmayan; yani, sözde öznesi olan fillerdir.

ÖRNEKLER:

Cam kırıldı.

Ağaçlar kesildi.

Cümlelerinde “kırma ve kesme” işini kimin yaptığı belli değildir. Sadece işten etkilenen nesne bellidir. Böyle cümlelerin öznesine “Sözde Özne” denir. Yüklemleri de “Edilgen Fiildir.”

Öznesi yaptığı işten etkilenen fiillerdir. Etken fiillere

“-n, -l” ekleri getirilirse dönüşlü fiil olurlar.

ÖRNEKLER:

Oku – okun

Gör – görül

Söyle – söylen

…

“oku, gör, söyle” etken fiilleri  “-n, -l” ekleri alarak

“Dönüşlü Fiil” olmuşlar. Çünkü “görül” deyince hem kendisi görecek hem de başkaları onu görecek.

Belirttiği işi birlikte veya karşılıklı yapılan fiillerdir.

ÖRNEKLER:

Ali ile karşılaştı.

Fıkraya gülüştüler.

Okula koşuştular.

….

Cümlelerinde belirtilen eylemler birden fazla kişi tarafından birlikte veya karşılıklı yapılmaktadır. Böyle eylemlere “İşteş Eylem” denir.

         F  İ  İ  L              Ç  A  T  I  S  I

NESNESİNE GÖRE

ÖZNE – YÜKLEM İLİŞKİSİNE GÖRE

GEÇİŞLİ

GEÇİŞSİZ

OLDURGAN

ETTİRGEN

ETKEN

EDİLGEN

DÖNÜŞLÜ

İŞTEŞ

*Yüklemi fiil olan cümlede “Belirtili Nesne” varsa yüklem “Geçişli Fiildir.”

*Yükleme “neyi, kimi” soruları sorularak nesne bulunur.

ÖRNEKLER:

al – neyi –elmayı

oku -neyi- yazıyı

gör –kimi –beni 

…

…vb.

görüldüğü gibi “al, oku, gör” fiilleri birer nesne alabildikleri için “Geçişli Fiillerdir.” Bu fiiller aynı zamanda “İş-Kılış” eylemleridir.

*Yüklemi fiil olan cümlede nesne yoksa yüklem “Geçişsiz Fiildir.”

ÖRNEKLER:

gül – neyi - ???

uyu – neyi - ???

otur – kimi - ???

…

…vb.

Görüldüğü gibi

“gül, uyu, otur”

Fiillerinin nesnesi olmadığından bu fiiller “Geçişsiz Fiillerdir.”  Bu fiiller aynı zamanda “Durum Fiileridir.”

Geçişsiz fiile   “-r, -t, -tır” ekleri getirilerek geçişli hale getirilen fiillerdir.

ÖRNEKLER:

gül – güldür

uyu – uyur

otur – oturtur

ağla – ağlat

art - arttır

…..

Görüldüğü gibi ilk fiiller geçişsizken

“-r, -t, -tır” ekleri alarak geçişli fiil olmuşlar.

Böyle fiillere “Oldurgan Fiil” denir. Aynı zamanda “Oluş” eylemleridir.

Zaten geçişli fiil iken “-r, -t, -tır”

Ekleri alarak geçişliliği kuvvetlendirilen fiillerdir.

ÖRNEKLER:

al – geçişli

aldır – ettirgen

oku – geçişli

okut – ettirgen

ara – geçişli

arar – ettirgen

…

Görüldüğü gibi ilk fiiller geçişliyken

“-r, -t, -tır” ekleri alarak “Ettirgen fiil” olmuşlar.

Aynı zamanda “Oluş” eylemleridir. Çünkü geniş zamanlı fiillerdir.

Öznesi aktif olan fiillerdir; yani, açık veya gizli öznesi olan fillerdir.

ÖRNEKLER:

Ali   geldi.

 Özne = Ali

Kitap okudu.

Gizli özne = O

Eve döndüler.

G. özne = Onlar

Görüldüğü gibi

“geldi, okudu, döndüler” fiillerinin öznesi bellidir. O halde böyle fiiller “Etken Fiillerdir.”

Öznesi açıkça belli olmayan; yani, sözde öznesi olan fillerdir.

ÖRNEKLER:

Cam kırıldı.

Ağaçlar kesildi.

Cümlelerinde “kırma ve kesme” işini kimin yaptığı belli değildir. Sadece işten etkilenen nesne bellidir. Böyle cümlelerin öznesine “Sözde Özne” denir. Yüklemleri de “Edilgen Fiildir.”

Öznesi yaptığı işten etkilenen fiillerdir. Etken fiillere

“-n, -l” ekleri getirilirse dönüşlü fiil olurlar.

ÖRNEKLER:

Oku – okun

Gör – görül

Söyle – söylen

…

“oku, gör, söyle” etken fiilleri  “-n, -l” ekleri alarak

“Dönüşlü Fiil” olmuşlar. Çünkü “görül” deyince hem kendisi görecek hem de başkaları onu görecek.

Belirttiği işi birlikte veya karşılıklı yapılan fiillerdir.

ÖRNEKLER:

Ali ile karşılaştı.

Fıkraya gülüştüler.

Okula koşuştular.

….

Cümlelerinde belirtilen eylemler birden fazla kişi tarafından birlikte veya karşılıklı yapılmaktadır. Böyle eylemlere “İşteş Eylem” denir.